YAPISALCILIK



K├╝lt├╝rel antropolojide, Frans─▒z antropolog Claude Levi-Strauss’un geli┼čtirdi─či d├╝┼č├╝nce ak─▒m─▒. Terim daha geni┼č anlamda, 20. y├╝zy─▒lda ortaya ├ž─▒kan ├že┼čitli kuramsal yakla┼č─▒mlar─▒ belirtir. Bunlar olay, kurum ya da d├╝┼č├╝ncelerin tarihsel geli┼čiminden ├žok, belli bir zaman dilimi i├žindeki yap─▒lar─▒n─▒ ve bu yap─▒lar─▒ olu┼čturan ├Âgelerin kar┼č─▒l─▒kl─▒ ili┼čkilerini ele al─▒r.

Levi-Strauss k├╝lt├╝r├╝ bir sistem olarak ele al─▒r ve ├Âgeleri aras─▒ndaki yap─▒sal ili┼čkileri g├Âz ├Ân├╝nde tutarak ├ž├Âz├╝mler. Ona g├Âre, k├╝lt├╝r sistemlerindeki evrensel kal─▒plar insan zihninin de─či┼čmeyen yap─▒s─▒n─▒n ├╝r├╝n├╝d├╝r: Akrabal─▒k ili┼čkileri; sanat, din, mitler, t├Ârenler ve yemek pi┼čirme gelenekleri ├╝zerine kapsaml─▒ ├ž├Âz├╝mlemelerinde de bu t├╝r yap─▒lar─▒ saptamas─▒na kar┼č─▒n, Levi-Strauss i├žin yap─▒ terimi ├Âncelikle zihinsel yap─▒ anlam─▒n─▒ ta┼č─▒r.

Levi-Strauss’un kuram─▒n─▒n genel ├žer├ževesi, kurucu ilkelerini ─░svi├žreli dil bilimci Ferdinand de Saussure’├╝n ortaya att─▒─č─▒ yap─▒sal dil bilime dayan─▒r. Levi-Strauss, yap─▒sal dil bilimi geli┼čtiren Prag Okulunun kurucular─▒ndan N.S. Trubetskoy’un d├╝┼č├╝ncelerinden yola ├ž─▒karak bilin├ž d─▒┼č─▒ alt yap─▒ kavram─▒ ├╝zerinde durmu┼č ve terimleri kendi ba┼člar─▒na birer birim olarak ele almaktansa, aralar─▒ndaki ili┼čkileri vurgulayan bir yakla┼č─▒m geli┼čtirmi┼čtir. Gene Prag Okulunun kurucular─▒ndan Roman Jakobson’un konu┼čma seslerindeki ay─▒r─▒c─▒ ├Âzellikleri kar┼č─▒tl─▒klar h├ólinde grupland─▒ran ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ temel alarak, insan zihninin nesneleri ikili kar┼č─▒tl─▒klar olarak alg─▒lamas─▒ nedeniyle ortaya bilin├ž d─▒┼č─▒ bir ├╝st yap─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝n├╝ benimsemi┼čtir. Levi-Strauss’un sisteminde, insan zihni pek ├žok do─čal malzemeyi bar─▒nd─▒ran bir depoya benzer. Zihin bu depodan se├žti─či ikili ├Âgelerle farkl─▒ yap─▒lar olu┼čturur; ikili kar┼č─▒tl─▒klar da tek tek ├Âgelere ayr─▒larak yeni kar┼č─▒tl─▒klara temel sa─člar. Levi-Strauss’a g├Âre toplumsal ya┼čam─▒n b├╝t├╝n bi├žimleri, zihinsel etkinlikleri d├╝zenleyen genel yasalar─▒n i┼čleyi┼čini temsil eder. Gene bu kurama g├Âre b├╝t├╝n k├╝lt├╝rlerin temelinde yap─▒sal benzerlikler vard─▒r ve k├╝lt├╝r birimleri aras─▒ndaki ili┼čkilerin ├ž├Âz├╝mlenmesi insan d├╝┼č├╝ncesinin evrensel ilkelerine ─▒┼č─▒k tutabilir. Bu kurama y├Ânelik ele┼čtiriler daha ├žok, kuram─▒n s─▒nanamayaca─č─▒ ya da kan─▒tlanamayaca─č─▒ ve tarihsel s├╝re├žleri g├Âz ard─▒ etti─či gibi noktalar ├╝zerinde toplan─▒r.

Yap─▒salc─▒l─▒k daha ├žok antropoloji ve dil bilimi alanlar─▒nda etkili olmakla birlikte, psikoloji, psikanaliz, edebiyat ele┼čtirisi, tarih felsefesi ve g├Âsterge bilim gibi ├žok ├že┼čitli alanlarda da uyguland─▒. ├ľzellikle Roland Barthes’─▒n yap─▒tlar─▒nda, “yazar” kavram─▒n─▒ ele┼čtiri g├╝ndemine almas─▒yla geleneksel edebiyat ele┼čtirisinden ayr─▒lan bir metin ├ž├Âz├╝mleme anlay─▒┼č─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒. Yap─▒salc─▒l─▒k bunun d─▒┼č─▒nda A.J. Greimas gibi g├Âsterge bilimcilerin, yap─▒sal dil bilimin ilkelerini psikanalize uygulayan Jacques Lacan’─▒n; h├╝manizm ve tarihselcili─če y├Âneltti─či ele┼čtirilerle Marksizm i├žinde yap─▒salc─▒ bir ├žizgiyi temsil eden Louis Althusser’in ve daha ├žok yap─▒salc─▒l─▒k sonras─▒ Frans─▒z d├╝┼č├╝ncesi i├žinde de─čerlendirilen Michel Foucault ve Jacques Derrida gibi d├╝┼č├╝n├╝rlerin de ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒n─▒ olu┼čturdu.



Arkada■řna Yolla
Yazřcř Dostu Sayfa