UYGURLAR



B├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ ├çin’in Sincan ├ľzerk B├Âlgesi’nde (yakla┼č─▒k 8 milyon ki┼či), k├╝├ž├╝k bir b├Âl├╝m├╝ (300 000 ki┼či kadar) de de─či┼čik Orta Asya T├╝rk cumhuriyetlerinde ya┼čayan ve T├╝rk├že konu┼čan bir halk.

Eski Uygurlar hakk─▒ndaki bilgiler, ├çin kaynaklar─▒ ile G├Âkt├╝rk ve Uygur Kitabeleri’nde bulunmaktad─▒r. Uygur s├Âzc├╝─č├╝ne ├že┼čitli anlamlar verilmekle birlikte “akraba, m├╝ttefik” anlam─▒na geldi─či kabul edilmektedir. Uygurlar, ├çin kaynaklar─▒nda Hunlar─▒n soyundan gelen bir kavim olarak tan─▒mlan─▒rken, Orhun Kitabeleri’nde “Dokuz O─čuz” ad─▒yla an─▒l─▒yorlard─▒.

Orhun ve Selenga vadilerinin yerli kavimleri olan Uygurlar, G├Âkt├╝rk Devleti kurulunca onlar─▒n egemenli─či alt─▒na girdiler. 630 y─▒l─▒nda G├Âkt├╝rk Devleti y─▒k─▒ld─▒─č─▒nda serbest kalarak siyas├« bir birlik olu┼čturdular. Uygurlar, 681 y─▒l─▒ndan sonra, ─░lteri┼č Ka─čan’─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒yla, yine G├Âkt├╝rklere ba─članmak zorunda kald─▒lar. Bu s├╝re i├žinde kendilerini toplam─▒┼č olan Uygurlar, G├Âkt├╝rk Devleti’nin zay─▒flamas─▒yla yeni bir f─▒rsat daha buldular. G├Âkt├╝rklerin egemenli─činde bulunan Basmil ve Karluk gibi T├╝rk topluluklar─▒yla birle┼čen Uygurlar, 742-743 y─▒llar─▒nda G├Âkt├╝rk Devleti’ne son verdiler.

Uygur Devleti, Kutluk Bilge K├╝l Ka─čan taraf─▒ndan 744 y─▒l─▒nda kuruldu. Kutluk Bilge K├╝l Ka─čan ├Âl├╝nce yerine o─člu Bayan ├çur ge├žti. Bayan ├çur Ka─čan d├Ânemi (747-759), Uygurlar─▒n d├Ârt y├Ânde geni┼čledikleri bir devirdir. Bu d├Ânemde, ├Âteki T├╝rk boylar─▒ itaat alt─▒na al─▒narak, devlet otoritesi g├╝├žlendirildi. ├ľte yandan yine bu devirde, g├╝neydeki Be┼čbal─▒k, Ku├ža ve Kara┼čar gibi zengin tar─▒m ve ticaret ┼čehirleri de Uygur egemenli─či alt─▒na al─▒nd─▒. Bayan ├çur Ka─čan’─▒n ├Ânemli hizmetlerinden birisi; onun d├Âneminde Uygurlar aras─▒nda kentle┼čme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ba┼člam─▒┼č olmas─▒d─▒r. Bayan ├çur Ka─čan, Ordubal─▒k ad─▒nda, ba┼čkent olarak kullan─▒lan bir kent kurdurdu (757). Bayan ├çur Ka─čan’─▒n ┼×ine-usu G├Âl├╝ yak─▒n─▒nda bulunmu┼č, G├Âkt├╝rk yaz─▒s─▒yla yaz─▒lm─▒┼č, T├╝rk├že bir kitabesi vard─▒r. Bu kitabede ka─čan olarak yapt─▒─č─▒ i┼čler anlat─▒lmaktad─▒r.

Bayan ├çur Ka─čan’─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra yerine o─člu B├Âg├╝ ge├žti (759). B├Âg├╝ Ka─čan’─▒n en b├╝y├╝k etkisi Mani dinini kabul etmesi olmu┼čtur. B├Âg├╝ Ka─čan, ayn─▒ zamanda bu dinin ├Ânc├╝l├╝─č├╝n├╝ de ├╝stlendi. Bir t├╝ccar ve kentli dini olan Mani dininin kabul edilmesi, Uygurlar─▒n sava┼č├ž─▒ ruhlar─▒n─▒ gev┼četmi┼č ancak bilim, sanat ve edebiyatta ilerlemelerine katk─▒s─▒ olmu┼čtur.

Eskiden beri Orta Asya T├╝rk kavimleri aras─▒nda, k├Âkl├╝ bir k├╝lt├╝re sahip olan ├çin’in egemenlik alt─▒na al─▒namayaca─č─▒na ili┼čkin yayg─▒n bir inan─▒┼č vard─▒. B├Âg├╝ Ka─čan, ├çin’i zay─▒f bir an─▒nda ele ge├žirmek istemi┼čti. Ancak, veziri Baga Tarkan, ad─▒ ge├žen inan─▒┼č sebebiyle Ka─čan’─▒n bu giri┼čimine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒. Baga Tarkan, B├Âg├╝ Ka─čan’a s├Âz├╝n├╝ dinletemeyince B├Âg├╝ Ka─čan’─▒ ├Âld├╝r├╝p Alp Kutluk Bilge Ka─čan unvan─▒yla tahta ge├žti (779). Bundan sonraki ka─čanlar onun soyundan gelmi┼čtir. Bu tarihten sonra Uygur Devletini olu┼čturan kabileler aras─▒nda huzursuzluklar da ba┼člam─▒┼čt─▒r.

K├╝lt├╝r ve ticaret bak─▒m─▒ndan geli┼čen Uygurlar─▒n sava┼č├ž─▒l─▒k y├Ânleri giderek zay─▒flad─▒. 840 y─▒l─▒nda, Uygur ├╝lkesinin kuzeybat─▒ b├Âl├╝m├╝nde ya┼čayan K─▒rg─▒zlar, 100 000 ki┼čilik atl─▒ kuvvetleriyle, Uygur ba┼čkentine bask─▒n d├╝zenleyerek ka─čanlar─▒n─▒ ├Âld├╝r├╝p halk─▒ k─▒l─▒├žtan ge├žirdiler. Bu bask─▒ndan kurtulan Uygurlar, canlar─▒n─▒ kurtarmak i├žin ├že┼čitli y├Ânlere da─č─▒lmak zorunda kald─▒lar.

Uygurlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝, 840 y─▒l─▒ndan sonra g├╝neyde Turfan ve Be┼čbal─▒k b├Âlgesinde Turfan Uygurlar─▒ ad─▒ alt─▒nda yeni bir devlet kurdu. ├çin s─▒n─▒r─▒nda bir├žok fel├ókete u─črayan 13 Uygur boyu da bat─▒ya ge├žti ve Turfan Uygurlar─▒’na kar─▒┼čt─▒.

Uygurlar─▒n bir ba┼čka kolu da Sar─▒ Uygurlard─▒r. 840 y─▒l─▒ndaki K─▒rg─▒z bask─▒n─▒ndan sonra, d├Ârt bir yana da─č─▒lan Uygurlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝, g├╝ney kesimlere, yani ├çin ile Do─ču T├╝rkistan aras─▒ndaki Kansu b├Âlgesine indi. ├ľnemli bir ticaret merkez├« olan bu b├Âlge, ─░pek Yolu ├╝zerindeydi. Bu b├Âlgede yerle┼čen Uygurlar, b├╝y├╝k bir kent olan Kan-Cov’da yeni bir devlet kurdu. Sonradan, Sar─▒ Uygurlar ad─▒yla an─▒lacak olan bu halk, bu b├Âlgenin yerli halk─▒yla kar─▒┼čmadan, kendi k├╝lt├╝rlerini korumay─▒ ba┼čard─▒. T├╝rk dili ve k├╝lt├╝r├╝n├╝ uzun y─▒llar ya┼čatan Uygur T├╝rklerinin torunlar─▒na, bug├╝n bile rastlamak olas─▒d─▒r.

Din olarak Budizmi kabul eden Sar─▒ Uygurlar, ticaret ve k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan ├žok geli┼čmi┼člerdi. Budistlerin en de─čerli eserlerinin bulundu─ču Bin Buda Ma─čaralar─▒, Sar─▒ Uygurlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgede bulunuyordu. Daha sonraki y─▒llarda ─░sl├ómiyeti se├žen ve Karahanl─▒lar d├Âneminde T├╝rk-─░sl├óm uygarl─▒─č─▒na ├Ânemli katk─▒lar─▒ olan Uygur T├╝rkleri, bug├╝n de varl─▒klar─▒n─▒ ayn─▒ adla s├╝rd├╝rmektedir.



Arkada■řna Yolla
Yazřcř Dostu Sayfa